Previous Text Series
महाकविर्कालिदासस्य
महाकविर्कालिदासस्य
रघुवंशम् उपमा-सङ्ग्रहः
A structured study of poetic similes (Upama) across the cantos of Raghuvamsham.
Canto 1 Analysis
वसिष्ठाश्रमाभिगमनम् (Vashisthashramabhigamanam)
| क्रमः | श्लोकः | उपमानम् | उपमेयम् | वाचकः | साधारणधर्मः |
|---|---|---|---|---|---|
| 1-1 |
वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ |
Parvathi and Parameshwara | Vak and artha | इव | Inseparability |
| 1-3 |
मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् ।
प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्बाहुरिव वामनः ॥ |
Udbahu Vamana | Manda person yasha prarthi | इव | Climbing to get something |
| 1-4 |
अथ वा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः ।
मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः |
Putting a thread in a hole which has been made using a diamond needle | Telling about Ramayana in the lines of people who have already spoken about it | इव | Easiness |
| 1-10 |
तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः ।
हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा |
Gold is tested in fire | Experts criticise Raghuvamsham | - | Testing |
| 1-11 |
वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् ।
आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव ॥ |
Pranava in vedam | Vaivasta manu amongst men | इव | Firstness |
| 1-12 |
तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः ।
दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥ |
Moon in the milky ocean | Dilipa in that lineage | इव | Purer |
| 1-13 |
व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुर्महाभुजः ।
आत्मकर्मक्षमं देहं क्षात्रो धर्म इवाश्रितः ॥ |
Kshatriya duty taking form | Dilipa's appearance | इव | Physical form |
| 1-14 |
सर्वातिरिक्तसारेण सर्वतेजोभिभाविना ।
स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वीं क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना ॥ |
Mount Meru | Dilipa's appearance | इव | Tallest |
| 1-16 |
भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् ।
अधृष्यश्चाभिगम्यश्य यादोरत्नैरिवार्णवः ॥ |
Ocean with terrifying monsters and gems | Awe-inspiring and pleasing qualities of Dilipa | इव | Both unapproachable and accessible |
| 1-17 |
रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोर्वर्त्मनः परम् ।
न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः ॥ |
Wheel follows a well beaten track | Subjects in Dilipa's rule | - | Not deviating |
| 1-18 |
प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् ।
सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥ |
Sun giving back 1000 fold in form of rain | Dilipa collecting tax | हि | Collecting only to give back |
| 1-20 |
तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च ।
फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ॥ |
Hidden impressions of past lives | Dilipa's results | इव | It can only be inferred |
| 1-22 |
ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः ।
गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥ |
Siblings born together | Opposite qualities of Dilipa silence in knowledge forgiveness in power lack of self-praise in charity | इव | Twins |
| 1-28 |
द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्तस्य यथौषधम् ।
त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥ |
Take medicine to sick man cut finger bitten by a snake | Even enemy was accetable to Dilipa if right he abandoned loved if that person was wicked | यथा | Accept and reject |
| 1-31 |
तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मगधवंशजा ।
पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥ |
Sacrificial fee to a sacrifice | Sudakshina | इव | Like offering(sacrifice) |
| 1-36 |
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमाश्रितौ ।
प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥ |
Airavata(male) and Vidyut(female) sitting | Dilipa and Sudakshina sitting on single chariot | इव | Sitting |
| 1-37 |
मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरः सरौ ।
अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव ॥ |
- | Surrounded by army | इव | Extraordinary majesty |
| 1-41 |
श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजम् ।
सारसैः कलनिर्ह्रादैः क्वचिदुन्नमिताननौ ॥ |
Garland hung across sky without supporting pillars | Birds making formation | - | Formation |
| 1-46 |
काप्यभिख्या तयोरासीद्व्रजतोः शुद्धवेषयोः ।
हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥ |
Moon and star Citra are freed from clouds | Splendour of the couple | इव | Splendor |
| 1-47 |
तत्तद्भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः ।
अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः ॥ |
Wise | Dilipa | उपम | Intelligence |
| 1-49 |
वनान्तरादुपावृत्तैः समित्कुशफलाहरैः ।
पूर्यमाणमदृश्याग्रिप्रत्युद्यातैस्तपस्विभिः ॥ |
Fire glowing | Welcoming Dilipa | - | Come close and welcome |
| 1-50 |
आकीर्णऋषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः ।
अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः ॥ |
Children | Treatment of animals by rishis wives | इव | Compassion |
| 1-56 |
विधेः सायंतनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् ।
अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥ |
Agni and Swaha | Vashishta and Arundathi | इव | Unity |
| 1-61 |
तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः ।
प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ |
Dilipa hitting visible target | Vashishta doing mantra protects unknown enemies | इव | Piercing targets |
| 1-68 |
सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥ |
Lokaloka mountain | Dilipa | इव | Being in both light and darkness |
| 1-70 |
तया हीनं विधातर्मां कथं पश्यन्न दूयसे? ।
सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्वन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥ |
Barren hermitage tree reared by Vashista | Dilipa | इव | Reared by Vashista |
| 1-71 |
असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे ।
अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥ |
Irritating situation to an elephant | Dilipa giving final debt to ancestors | इव | Unbearable pain |
| 1-73 |
इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः ।
क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः ॥ |
In a lake fish are asleep | Vashishta meditating | इव | Eyes remained |
| 1-83 |
ललाटोदयमाभुग्नं पल्लवस्निग्धापाटला ।
बिभ्रती श्वेतरोमाङ्कं संध्येव शशिनं नवम् ॥ |
Evening twilight carrying moon | Curved mark of white hair on nandini's head | इव | Carry |
| 1-84 |
भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी मेध्येनावभृथादपि ।
प्रस्रवेणाभिवर्षन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना ॥ |
Pot | Udder of Nandini | कुण्डोध्नी=कुण्ड–ऊधन् | Big |
| 1-85 |
रजःकणैः खुरोद्धूतैः स्पृशद्भिर्गात्रमन्तिकात् ।
तीर्थाभिषेकजां शुद्धिमादधाना महीक्षितः ॥ |
Bathing in theerta | King bathing in dust of Nandini | - | Purity |
| 1-87 |
अदूरवर्तिनीं सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः ।
उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् ॥ |
Nandini coming close | Success of Dilipa coming close | - | Closeness |
| 1-88 |
वन्यवृत्तिरिमां शश्वदात्मानुगमनेन गाम् ।
विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि ॥ |
Constantly practicing to master knowledge | Constantly pleasing the cow | इव | Consistency |
| 1-91 |
इत्या प्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव ।
अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणाम् ॥ |
Father | Dilipa | इव | May you get son like your father |
Canto 2 Analysis
नन्दिनीवरप्रदानम् (Nandinivarapradanam)
| क्रमः | श्लोकः | उपमानम् | उपमेयम् | वाचकः | साधारणधर्मः |
|---|---|---|---|---|---|
| 2-2 |
तस्याः खुरन्यासपवित्रपुंसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया ।
मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् ॥ |
Smritis following Shrutis | Sudakshina following cow | इव | follow |
| 2-2 |
तस्याः खुरन्यासपवित्रपुंसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया ।
मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् ॥ |
Smritis following Shrutis | Sudakshina following cow | इव | follow |
| 2-3 |
निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः ।
पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् ॥ |
1.raja protecting earth 2.earth having 4 oceans | 1.raja protecting cow 2.cow having udders | इव | 1.protecting 2.having |
| 2-6 |
स्थितः स्थितामुञ्चलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः ।
जलाभिलाषी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् ॥ |
shadow following object | Dilipa following cow | इव | follow |
| 2-7 |
स न्यस्तचिह्नामपि राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां तधानः ।
आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः ॥ |
Elephants rut fluid is not visible inner rut is seen | Dilipa's outer ornaments were not kingly his inner splendor is seen | इव | possession of splendor |
| 2-8 |
लताप्रतानोद्ग्रथितैः स कैशैरधिज्यधन्वा विचचार दावम् ।
रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् ॥ |
Dilipa in forest to discipline wild beasts | Dilipa in forest to protect cows | इव | Dilipa in forest |
| 2-9 |
विसृष्टपार्श्वानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य ।
उदीरयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरावैः ॥ |
1. Varuna 2. shout of the word "look" to tell his presence | 1. Dilipa 2. birds chirping | इव | 1. majesty 2. sound |
| 2-10 |
मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तमर्च्यमारादभिवर्तमानम् ।
अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः ॥ |
city maidens putting grains on revered person | creepers putting flower on Dilipa | इव | putting |
| 2-11 |
धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्कैः ।
विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥ |
- | - | - | compassionate nature |
| 2-16 |
तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थामन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः ।
बभौ च सा मतेन सतां तेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना ॥ |
faith personified with ritual | Nandini and Dilipa | इव | accompany |
| 2-19 |
वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात् ।
पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥ |
eyes that had done a fasting | eyes of sudakshina waiting | इव | eyes of Sudakshina |
| 2-20 |
पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्मपत्न्या ।
तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्या ॥ |
twilight inbetween day and night | cow inbetween Dilipa and Sudakshina | इव | presence of object |
| 2-21 |
प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनीं तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता ।
प्रणम्य चानर्च विशालमस्याः श्रृङ्गान्तरं द्वारमिवार्थसिद्धेः ॥ |
gateway to fulfillment of desire | horns of the cow | इव | gap of horns |
| 2-28 |
तदीयमाक्रन्दितमार्तसाधोर्गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घम् ।
रश्मिष्ववादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिम् ॥ |
seizing the sight by reins | Dilipa seeing the afflicted cow | इव | turn and bring sight to control |
| 2-29 |
स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श ।
अधित्यकायामिव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥ |
lodhra tree on mineral rich plateau of mountain | lion on the cow | इव | standing |
| 2-31 |
वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुर्नखप्रभाभूषितकङ्कपत्रे ।
सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे ॥ |
Dilipa on painting | Dilipa not able to move | इव | got struck |
| 2-32 |
बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः ।
राजा स्वतेजोभिरदह्यतान्तर्भोगीव मन्त्त्रौषधिरुद्धवीर्यः ॥ |
Venomous power is restrained by spells | kings paralysis of arms | इव | king's angry is increasing on power restraint |
| 2-34 |
अलं महीपाल! तव श्रमेण प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् ।
न पादणेन्मूलनशक्ति रंहः शिलोञ्चये मूर्च्छति मारुतस्य ॥ |
force of wind against heap of rocks | weapon of Dilipa in vain against lion | - | - |
| 2-35 |
कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् ।
अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् ॥ |
as fair as kailasa | complexion of kumbhodhara | इव | - |
| 2-36 |
अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन ।
यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥ |
golden pitcher | bosoms of Parvati devi | इव | - |
| 2-37 |
कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य ।
अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्त्रैः ॥ |
Parvati devi's grief, when Skanda was injured by the astras of asuras | Parvati devi's grief for the tree, when its bark got rubbed of by a wild elephant | इव | Parvati devi regarded the tree (devadaru) like her own son |
| 2-39 |
तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण ।
उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विषश्चान्द्रमसी सुधेव ॥ |
Nectar of the moon presents itself to Rahu (during lunar eclipse) | Nandini walked into the hungry jaws of the lion | इव | how nandini (cow) was viewed as a prey by the lion |
| 2-40 |
प्रत्यब्रवीञ्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वभङ्गे वितथप्रयत्नः ।
जडीकृतस्त्त्र्यम्बकवीक्षणेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥ |
Indra wishing to release his thunderbolt but paralyzed by the gaze of Shiva. | The king's effort in using the arrow was futile due to its unprecedented failure (his arms were paralysed, 2-32) | इव | Paralysis of arms when king is trying to release the arrow |